Spiritwijzer

In de context van zorg- en welzijnsvoorzieningen, in de interactie tussen zorgverleners en patiënten of bewoners, komen vaak diepmenselijke thema’s aan bod. Vaak ook worden de zogenaamde ‘trage vragen’ gesteld, hoewel het niet evident is om tijd en ruimte te maken voor dergelijke vragen. Bovendien is een ander taalregister nodig om over levensvragen met elkaar te spreken. In vele zorgvoorzieningen wordt een aanbod van spirituele zorg georganiseerd om mensen te helpen bij deze levensvragen.

De spiritwijzer is een instrument dat ontwikkeld is om zorgverleners te ondersteunen en toe te rusten om dit gesprek over levensvragen niet uit de weg te gaan. De spiritwijzer is ingebed in een hedendaagse visie op spirituele zorg, en is bedoeld als instrument om verbinding te creëren tussen de eerstelijns-zorgverlening en de pastor of spiritueel zorgverlener op de tweede lijn. Het is zo een zinvol werkinstrument om levensvragen op het spoor te komen.

Hieronder vind je informatie over het gebruik van de Spiritwijzer in algemene ziekenhuizen, de geestelijke gezondheidszorg, de ouderenzorg en bij mensen met een beperking.

Alle info over vormingen, het werkmateriaal of het bestellen van materiaal kan via Spiritwijzer.be.

 


 

Algemene ziekenhuizen: een brug tussen eerste- en tweedelijnszorg

De spiritwijzer voor het algemeen ziekenhuis is ontwikkeld als een handige tool voor verpleegkundigen die in de eerste lijnzorg frequent contact hebben met patiënten. De spiritwijzer is opgevat als een schaal, waar verschillende kwadranten te onderscheiden zijn. Per kwadrant – gevoelens, levenspijn, levensbalans, verbinding zoeken, – zijn vaak gehoorde uitspraken of vaak gestelde vragen opgenomen. Verpleegkundigen worden aangemoedigd om actief en empathisch te luisteren, en eventueel ook in te gaan op vragen of verzuchtingen. Vaak is het verhelderend om een vraag anders te formuleren, of verduidelijking te vragen. Wanneer ze merken dat de patiënt worstelt met zijn of haar situatie, of overvallen wordt door onmacht of kwetsbaarheid, kunnen ze dit signaleren aan de spiritueel zorgverlener die dan kan langsgaan bij de patiënt voor een vrijblijvend gesprek en een eventuele begeleiding.

Om met deze spiritwijzer aan de slag te gaan, is het aangewezen dat verpleegkundigen een gepaste vorming volgen, bij voorkeur aangeboden door de pastor of spiritueel zorgverlener van het ziekenhuis. Het werken met dit instrument kan ook best geïntegreerd worden in de zorgcultuur en zorgvisie van het ziekenhuis.

In een volgend stadium kan de terminologie van de spiritwijzer gehanteerd worden in het elektronisch patiëntendossier, en op die manier bijdragen tot een interdisciplinaire registratie van de geboden zorg.

 

Geestelijke gezondheidszorg: een handreiking om cliënten te empoweren

De spiritwijzer voor de geestelijke gezondheidszorg heeft een andere finaliteit. De plooifolder is bedoeld als handreiking voor cliënten, om zelf aan de slag te gaan met de spirituele dimensie van wat hen overkomt. Er worden zes luiken onderscheiden, die telkens een centrale vraag thematiseren: (Hoe ga ik om met) levensvragen? – Wat raakt me? – Wat geloof ik? – Wat zet me in beweging? – Hoe maak ik keuzes? – Wat voedt, ondersteunt me?

Bedoeling is dat cliënten deze spiritwijzer mee krijgen om te reflecteren over de vragen. In groepsgesprekken of individuele contacten met de spiritueel zorgverlener kan dan dieper ingegaan worden op bepaalde aspecten. Deze spiritwijzer kan een leidraad zijn om een proces op te bouwen, om te werken aan meer weerbaarheid en veerkracht. Ook hier is het belangrijk dat het werkinstrument ingebed is in een interdisciplinaire zorgvisie, en dat de medewerkers vertrouwd zijn met dit instrument. Op die manier kunnen medewerkers gericht doorverwijzen naar de pastor.

 

Ouderenzorg: een instrument voor gesprekken die dieper en verder gaan

Voor de medewerkers in een woonzorgcentrum is het belangrijk om ogen en oren goed open te houden tijdens het contact met de bewoners en hun naasten. De spiritwijzer voor de ouderenzorgsector richt daarom de aandacht op volgende twee ‘bronnen’: wat kan je zien als je in de kamer binnenkomt, en wat hoor je – soms tussen de regels – in het dagelijkse contact met de bewoner? Kortom: wat leeft er bij de bewoner op dit moment?

Er worden vier dimensies onderscheiden: Gevoelens – Persoon en waarden – Levensverhaal en relaties – Kracht en zin. Tegelijk worden suggesties gegeven om op een gepaste manier om te gaan met deze levensvragen. Drie basishoudingen zijn daarbij belangrijk: benoemen en aftoetsen – open vragen stellen – delen. Er wordt ook gewaarschuwd voor antwoorden die het gesprek afblokken en onmogelijk maken.

 

Sector voor mensen met een beperking: spelenderwijs in gesprek gaan over zingeving.

Om ook binnen de sector personen met een beperking met de spiritwijzer aan de slag te kunnen, werd het instrument door verschillende pastores werkzaam in voorzieningen voor personen met een beperking, verder uitgewerkt tot een spelvorm. Aan de hand van een dobbelsteen en kaarten met zowel een foto als vragen kan iedere zorgverlener een gesprek aangaan over zingeving.
Er worden daarbij zes dimensies onderscheiden: Vasthouden/Loslaten, Samen/Eenzaam, Kracht/Moedeloos, Blij/Droevig, Hoop/Wanhoop, en Vragen.

Je kan de spelvorm gebruiken bij een individueel gesprek met een cliënt of bewoner, in kleine gespreksgroepjes, of in andere sociale verbanden als een teambespreking of een multidisciplinair overleg. De spiritwijzer, het spel biedt kansen om stil te staan zowel bij de spiritualiteit en zingeving van de mensen die je begeleidt, als bij je eigen spirituele en zinbeleving als begeleider.

Ook hier is het daarom aangewezen dat het werkinstrument ingebed is in een interdisciplinaire zorgvisie waarbij spiritueel zorgverleners of pastores de aandacht voor de spirituele dimensie kunnen bewaken.

De creatieve werkvorm leent zich hiernaast ook tot gebruik in andere contexten. Zo biedt deze spiritwijzer eveneens kansen tot gesprek rond zingeving in het jeugdpastoraat, de ouderenzorg, geestelijke gezondheidszorg en gevangenispastoraat. Ook in het godsdienstonderwijs of in de catechesewerking van een parochie of pastorale zone kan deze spiritwijzer een plaats krijgen. De werkvorm kan een aanzet zijn om zingeving en spiritualiteit ter sprake te brengen in andere sociale verbanden zoals multidisciplinaire teams, collegiaal overleg en vrijwilligerswerkingen.